Przemoc w sektorze opieki zdrowotnej

1. Kontekst przemocy w sektorze opieki zdrowotnej - pierwszy kontakt z pacjentem stosującym przemoc

Istnieją badania potwierdzające, że ponad jedna czwarta przypadków przemocy w społeczeństwie ma miejsce w sektorze ochrony zdrowia. W wielu badaniach zagranicznych ochrona zdrowia została uznana za istotnie zagrożoną z punktu widzenia prawdopodobieństwa ataku. Wzrasta przemoc domowa i uliczna, która przenika do miejsca pracy pracowników ochrony zdrowia. Na ulicach jest więcej broni, a ludzie coraz częściej używają przemocy, aby rozwiązać swoje problemy. Czynniki te wpływają na ochronę zdrowia. Przemoc w jakiejkolwiek formie rośnie w społeczeństwie i można powiedzieć, że akty przemocy są coraz bardziej brutalne. Interwencje podejmowane przez pracowników ochrony zdrowia odbywają się w bardzo napiętych sytuacjach, co z łatwością może prowadzić do gwałtownych wybuchów. Z tego powodu media coraz częściej informują opinię publiczną o atakach na pracowników ochrony zdrowia (Di Martino, 2003; Huckshorn, 2009). Ponadto ogólna przestępczość w społeczeństwie czeskim stale rośnie (Marešová, 2001; Marešová 2009).

W obliczu przemocy powstaje poczucie zagrożenia i prawdopodobieństwo nieodpowiedniej reakcji (Dynáková, 2005). Zachowanie niektórych członków personelu medycznego może być czasem nieodpowiednie lub nieprofesjonalne, co z kolei może sprowokować potencjalnych napastników do ataku. Niewystarczająca umiejętność przeprowadzania wywiadu chorobowego może w przypadku pracownika ochrony zdrowia spowodować użycie słów lub zachowań, które nieświadomie wywołają niemiłe skojarzenia czy wspomnienia u pacjenta, powodując nieprzyjemne uczucia i prowadząc do agresji (Flutter, 2007). Przemoc w ochronie zdrowia jest nie tylko popełniana przez pacjentów, ale zdarzają się również sytuacje, w których pracownicy opieki zdrowotnej mogą eskalować przemoc wobec pacjentów (Hahn, 2010). W ostatecznym rozrachunku, konsekwencje tej sytuacji przyczyniają się nie tylko do dużej fluktuacji pracowników ochrony zdrowia, ale wpływają też na całe społeczeństwo (Johnes, 2013).

Obecnie przemoc jest uważana za zwyczajne zjawisko w sektorze ochrony zdrowia, a niektórzy autorzy mówią już o zjawisku endemicznym (Koukolík, 2008; Duxbury, 2005). Na całym świecie wielu ekspertów poświęca temu zjawisku wiele uwagi. W Europie istnieje Europejska Grupa Badawcza ds. Przemocy w Psychiatrii (EViPRG), której członkami są głównie pielęgniarki/pielęgniarze opieki ogólnej. 

Podstawowe punkty wspólne dla badań z okresu 2004-2010, które powinny stać się podstawą do dalszych obserwacji:

• Przemoc jest szeroko rozpowszechniona w ochronie zdrowia w Czechach

• Agresja słowna przeważa nad agresją fizyczną

• Brakuje centralnego lub lokalnego gromadzenia danych dotyczących przemocy w ochronie zdrowia

• Zrealizowane badania miały małą liczbę respondentów

• Niektóre akty przemocy są powodowane przez samych pracowników ochrony zdrowia

• Brakuje ciągłego programu zapobiegania przemocy w szkołach 

Pomimo tych badań nie skupiono się wystarczająco na zjawisku przemocy w ochronie zdrowia w Czechach. Ta kwestia nie jest przejrzysta i nie ma standardowych procedur ani środków zapobiegawczych. Wreszcie, nie mniej ważna jest edukacja w zakresie zapobiegania przemocy i agresji dla pracowników opieki zdrowotnej.

Priorytetem powinna być edukacja wysokiej jakości w zakresie ochrony przed agresywnym zachowaniem po obu stronach. Jest to trudne zadanie, wymagające standardów etycznych i eksperckich popartych klimatem terapeutycznym środowiska ochrony zdrowia. Konieczne jest zapewnienie zgodności z zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy, a zatem wymaga również ścisłej współpracy ze służbami medycyny pracy.

Konsekwencje mogą być poważne. Na przykład 14% wszystkich wypadków przy pracy pracowników ochrony zdrowia było spowodowanych przemocą i agresją, z czego w USA w 2004 r. (Zampieron, 2010) 50% było śmiertelnych. Średnie szacunkowe wydatki związane z przemocą fizyczną w pracy wyniosły w Wielkiej Brytanii w 2008 r. około 60,5 mln GBP. Kwota ta przekracza obecnie 100 mln GBP rocznie (NHS Counter Fraud Service, 2007).

Na podstawie wspomnianych powyżej zrealizowanych badań można scharakteryzować zapobieganie przemocy w zakresie usług medycznych w Czechach w następujący sposób:

• Statystyki pokazują rosnącą przemoc w społeczeństwie (ochrona zdrowia)

• Badania skierowane są do większej liczby respondentów

• Akty przemocy utrzymują tę samą częstotliwość

• Członkowie personelu medycznego nie zawsze potrafią komunikować się profesjonalnie

• Zajęcia edukacyjne koncentrują się coraz bardziej na profesjonalnej komunikacji

• Nacisk kładziony jest na lepszą jakość i doświadczenie wykładowców

• Brakuje systemu raportowania danych, a pracownicy ochrony zdrowia nie mają motywacji by je prowadzić

• Brak odpowiedniej edukacji w szkołach

• Brakuje regularnego powtarzania zdobytej wiedzy i umiejętności

• Brak nadzoru

W przypadku wyżej wspomnianych projektów dane uzyskano wyłącznie z kwestionariuszy, a nie poprzez kontakty osobiste. Konieczne jest więc udokumentowanie faktów za pomocą ustrukturyzowanych wywiadów, techniką grupy fokusowej. Dopiero wtedy można znaleźć prawdziwą przyczynę konfliktów w ochronie zdrowia. Ochrona zdrowia jest dziedziną bardzo specjalistycznej opieki i istnieją różnice w porównaniu z usługą opieki społecznej lub innymi dziedzinami. Ponadto służba społeczna była zaangażowana w poprzednie projekty, a bardzo interesujące ustalenia dotyczące przemocy członków personelu medycznego wobec pacjentów zostały odnotowane jedynie wtórnie. Te tak zwane błędy atrybutów mogą pojawić się w badaniu, gdy zmienne, które mają głównie wpływ sytuacyjny na dany problem, zostaną pominięte lub nie będą odpowiednio brane pod uwagę.

Z jednej strony istnieją wysokie wymagania wobec personelu medycznego, a z drugiej strony kształcenie przyszłych pracowników medycznych w komunikacji jest minimalne. Ważne jest, aby uwzględniać wysokie standardy zawodowe w opiece zdrowotnej, a jednocześnie szanować etyczne zachowanie, zmęczenie i potrzebę rozładowania negatywnych emocji nie tylko personelu medycznego, ale także pacjentów. Konflikty w ochronie zdrowia są spowodowane eskalacją negatywnych emocji, ale należy również wziąć pod uwagę sytuacje, w których personel medyczny może być czynnikiem wyzwalającym epizody przemocy - często nieświadomie. Należy przeprowadzić nowe badanie, które skupi się na szczegółowej analizie sytuacji związanych z przemocą (obszerne badanie ankietowe w społeczności wspierane przez ustrukturyzowane wywiady), ponieważ, jeśli chcemy opracować mechanizmy zapobiegania konfliktom w ochronie zdrowia, w których wysiłki na rzecz ratowania życia i ich jakość ma pierwszeństwo przed sytuacjami przemocy, najpierw należy zidentyfikować mechanizmy przyczynowe (Zimbardo, 2008).

Wynik sytuacji, w której pijany lub psychiatryczny pacjent zaatakował lekarza lub ratownik skarcił pacjenta, jest wynikiem jednostronnym. Taki wynik nie ocenia sytuacji; opisuje ją tylko w odniesieniu do treści. Należy również wziąć pod uwagę fakt, że od 2006 r. przestępstwa z użyciem przemocy nadal się nasilają. Okoliczność ta jest spowodowana zmianami politycznymi i gospodarczymi w Czechach, które mogą czasami prowadzić do znacznego wzrostu przestępczości. Zwiększoną liczbę morderstw można wyjaśnić zmniejszonym ryzykiem wykrycia i ukarania, a także zwiększoną nierównością ekonomiczną. Czeskie dane nie różnią się nawet po tym wzroście od średniej w krajach rozwiniętych, w których dochodzi do 2-4 zabójstw lub usiłowań zabójstwa na 100 000 mieszkańców (Vevera, 2009). Należy również zaakceptować fakt, że pacjent w relacji z pracownikiem opieki zdrowotnej czuje, że przewaga w tej sytuacji jest po jego stronie i chce z niej skorzystać (Špatenková, 2003). Szereg czynników sytuacyjnych, które często wydają się proste, może wpływać na zachowanie członków personelu medycznego i pacjentów znacznie silniej, niż możemy sobie wyobrazić. Należy podkreślić wpływ poszczególnych ról w zawodzie, a także efekt autorytetu, na przykład, gdy pacjenci boją się pytać lekarza o cokolwiek (Lánský, 2012). Możliwy jest również jednolity efekt, który może zwiększać poczucie siły, znaczenia, a według Frasera (1974) może być również źródłem supremacji (siła anonimowości). Należy także wziąć pod uwagę presję czasu (Darley, 1973), ponieważ gotowość do udzielenia pomocy w nagłych wypadkach stanowi zaledwie 10%, a presja czasu prowadzi do postrzegania i naznaczania pacjentów według wyobrażeń stereotypowych (Franz, 2006).

Media dostarczają głównie wiadomości o sytuacjach, w których pacjent atakuje członka personelu medycznego. Pielęgniarki ogólne i ratownicy medyczni są rzeczywiście celem przemocy w większości przypadków, ponieważ spędzają - w porównaniu z innymi zawodami medycznymi - znacznie więcej czasu z pacjentem. Z drugiej strony, z doświadczeń i wcześniejszych badań wynika, że zdarza się więcej incydentów, gdy pracownicy opieki zdrowotnej nie są w stanie kontrolować swoich negatywnych emocji, a ich zachowanie wywołuje przemoc wśród potencjalnych napastników. Pacjenci oczekują od pracowników opieki zdrowotnej zrozumienia, traktowania ich po ludzku i zainteresowania.



[1] W Czechach gwałtowny wzrost między rokiem 1973 a 1999. 2000 – 2012 spadek o 10 000 – 20 000 przypadków / rok. UWAGA! = 2012: 304 528; 2013: 325 366 przypadków (www.policie.cz)